Elon Musk dự đoán tương lai thế giới: Khi AI, robot có thể khiến con người không cần đi làm?

Một ngày nào đó, con người có thể thức dậy mà không còn phải đặt câu hỏi quen thuộc: hôm nay phải làm gì để kiếm tiền? Không phải vì tất cả đều thất nghiệp, mà bởi trí tuệ nhân tạo và robot có thể tạo ra lượng hàng hóa, dịch vụ lớn đến mức lao động để duy trì cuộc sống không còn là điều bắt buộc.

Đó là một trong những viễn cảnh đáng chú ý được Elon Musk đưa ra trong cuộc trò chuyện với doanh nhân, nhà đầu tư Ấn Độ Nikhil Kamath trên podcast People by WTF. Cuộc trò chuyện kéo dài gần hai giờ, đề cập đến AI, robot, tương lai việc làm, tiền bạc, năng lượng, giáo dục, dân số, Starlink, mạng xã hội và những thay đổi mà công nghệ có thể tạo ra đối với nền văn minh nhân loại.

Tuy nhiên, cần lưu ý ngay từ đầu rằng phần lớn những nội dung về tương lai trong cuộc phỏng vấn là quan điểm và dự đoán của Elon Musk. Chúng không phải những sự kiện chắc chắn sẽ xảy ra theo đúng thời gian hoặc cách thức mà ông hình dung.

Elon Musk dự đoán điều gì về tương lai của AI và robot?

Một trong những phần được chú ý nhất của cuộc trò chuyện xuất hiện khi Elon Musk và Nikhil Kamath thảo luận về AI, robot và khái niệm Universal High Income.

Theo cách nhìn của Musk, nếu AI tiếp tục phát triển nhanh trong khi robot ngày càng thông minh, linh hoạt và được sản xuất ở quy mô lớn, máy móc có khả năng đảm nhiệm phần lớn những công việc hiện do con người thực hiện.

AI có thể xử lý ngày càng nhiều công việc trí óc, từ phân tích dữ liệu, lập trình, thiết kế cho tới nhiều nhiệm vụ chuyên môn khác. Robot kết hợp với AI lại có khả năng đưa quá trình tự động hóa từ thế giới kỹ thuật số sang thế giới vật lý.

Khi hai quá trình này diễn ra đồng thời, năng lực sản xuất của nền kinh tế có thể tăng rất mạnh. Đây chính là cơ sở để Musk đưa ra một trong những dự đoán táo bạo nhất của mình: trong khoảng 10 đến 20 năm, việc đi làm có thể dần trở thành một lựa chọn thay vì nghĩa vụ để duy trì cuộc sống.

Đi làm có thể trở thành một sở thích?

Để giải thích quan điểm này, Musk từng sử dụng một phép so sánh khá đơn giản: trồng rau tại nhà.

Ngày nay, hầu hết mọi người không cần tự trồng rau để có thức ăn. Chúng ta có thể dễ dàng mua rau tại cửa hàng hoặc siêu thị. Tuy nhiên, vẫn có những người dành thời gian trồng rau bởi họ thích công việc đó.

Musk hình dung lao động trong tương lai có thể diễn biến theo hướng tương tự. Con người vẫn có thể thành lập doanh nghiệp, nghiên cứu khoa học, sáng tạo nghệ thuật, chế tạo sản phẩm hoặc thực hiện những công việc khác, nhưng động lực không nhất thiết còn là "nếu không làm thì không có thu nhập để sống".

Điểm này thường bị đơn giản hóa thành những tiêu đề như "Elon Musk nói AI sẽ lấy hết việc làm". Thực tế, viễn cảnh ông đưa ra rộng hơn: AI và robot có thể làm thay đổi chính mối quan hệ giữa lao động, sản xuất và thu nhập.

Universal High Income là gì?

Nếu phần lớn công việc được máy móc đảm nhiệm, một câu hỏi hiển nhiên xuất hiện: nếu con người không đi làm thì lấy thu nhập ở đâu?

Elon Musk nhiều lần sử dụng thuật ngữ Universal High Income (UHI) thay vì chỉ nói đến Universal Basic Income (UBI), thường được dịch là thu nhập cơ bản phổ quát.

Ý tưởng của Musk bắt đầu từ năng lực sản xuất. Giả sử một nền kinh tế sở hữu số lượng cực lớn robot có khả năng sản xuất hàng hóa, vận chuyển, xây dựng và cung cấp dịch vụ, trong khi AI thực hiện phần lớn công việc trí tuệ, tổng lượng sản phẩm và dịch vụ xã hội tạo ra có thể tăng lên rất mạnh.

Trong điều kiện đó, vấn đề không đơn thuần là mỗi người được phát bao nhiêu tiền, mà quan trọng hơn là nền kinh tế có thể tạo ra bao nhiêu hàng hóa và dịch vụ thực tế.

Đây là cơ sở cho viễn cảnh về một nền kinh tế "abundance" - trạng thái dư dả về năng lực sản xuất mà Musk thường đề cập khi nói về AI và robot.

Tuy vậy, Universal High Income hiện chủ yếu vẫn là một ý tưởng về tương lai. Trong cuộc trò chuyện, Musk không trình bày một mô hình kinh tế hoàn chỉnh giải quyết những câu hỏi như ai sở hữu robot, lợi ích từ năng suất AI được phân phối thế nào hay nguồn lực để đảm bảo mức sống cao cho mọi người sẽ vận hành ra sao.

Elon Musk cho rằng tiền có thể dần mất đi vai trò?

Từ tương lai của công việc, cuộc trò chuyện đi tới một vấn đề còn lớn hơn: nếu máy móc có thể tạo ra gần như mọi thứ con người cần, tiền sẽ còn quan trọng đến mức nào?

Theo Musk, tiền về cơ bản đóng vai trò như một hệ thống giúp con người phân bổ lao động và nguồn lực. Chúng ta làm việc để nhận tiền, sau đó dùng tiền để đổi lấy hàng hóa và dịch vụ do những người khác tạo ra.

Nếu AI và robot có khả năng sản xuất hàng hóa và dịch vụ với quy mô rất lớn, Musk cho rằng vai trò hiện nay của tiền có thể giảm đi. Trong một viễn cảnh đủ xa, tiền thậm chí có thể trở nên ít quan trọng hơn rất nhiều so với hiện tại.

Điều đó không đồng nghĩa mọi dạng khan hiếm sẽ biến mất.

Ngay cả một nền kinh tế được vận hành bởi AI và robot vẫn cần điện, nguyên liệu, chip, máy móc, đất đai, hạ tầng và thời gian. Công nghệ có thể làm tăng hiệu quả sử dụng các nguồn lực nhưng không thể khiến mọi giới hạn vật lý tự động biến mất.

Năng lượng có thể trở thành thước đo quan trọng của nền kinh tế

Đây là lý do năng lượng xuất hiện như một yếu tố đặc biệt quan trọng trong thế giới quan của Musk.

Tiền có thể được tạo ra trong hệ thống tài chính, nhưng việc tăng thêm một con số trong tài khoản không tự động tạo ra thêm điện, nguyên liệu hay năng lực sản xuất.

Một nền kinh tế với hàng tỷ robot và những trung tâm dữ liệu AI khổng lồ sẽ cần lượng năng lượng tương ứng để vận hành.

Nhìn từ góc độ này, câu hỏi thú vị không còn đơn giản là "AI có lấy mất việc làm của con người hay không?", mà trở thành một vấn đề sâu hơn: nếu trí thông minh và lao động trở nên rất rẻ, nguồn lực nào sẽ trở thành giới hạn thực sự của nền kinh tế?

AI và robot có thể tác động thế nào tới kinh tế?

Trong cuộc trò chuyện, Musk cũng liên hệ AI và robot với tốc độ tăng năng suất của nền kinh tế.

Logic được ông đưa ra tương đối dễ hiểu: nếu AI và tự động hóa giúp xã hội sản xuất lượng hàng hóa và dịch vụ lớn hơn rất nhiều với cùng lượng nguồn lực, năng suất thực sẽ tăng.

Nếu nguồn cung hàng hóa và dịch vụ tăng nhanh hơn lượng tiền lưu thông, điều đó về lý thuyết có thể tạo ra áp lực giảm giá đối với nhiều sản phẩm và dịch vụ.

Tuy nhiên, đây vẫn là một giả thuyết phụ thuộc vào mức tăng năng suất cực lớn mà Musk kỳ vọng AI và robotics có thể mang lại. Nó không đồng nghĩa AI có khả năng tự động giải quyết các vấn đề tài khóa, nợ công hay bất bình đẳng kinh tế.

Nếu AI làm được gần như mọi thứ, đại học còn quan trọng không?

Một câu hỏi thực tế khác được Nikhil Kamath đặt ra là trẻ em ngày nay có còn nên học đại học trong một thế giới mà AI phát triển nhanh hay không.

Musk không cho rằng đại học hoàn toàn vô dụng. Theo ông, môi trường đại học vẫn có giá trị về trải nghiệm xã hội, cơ hội tiếp xúc với tri thức, gặp gỡ những người cùng độ tuổi và khám phá các lĩnh vực mà mỗi cá nhân quan tâm.

Điều ông đặt câu hỏi là giá trị kinh tế của việc dành nhiều năm đào tạo một người cho một nhóm nhiệm vụ cụ thể nếu trong tương lai AI có thể thực hiện chính những nhiệm vụ đó nhanh hơn và hiệu quả hơn.

Nếu viễn cảnh này trở thành hiện thực, mục tiêu giáo dục có thể phải thay đổi: từ đào tạo con người cho một nghề nghiệp cố định sang phát triển khả năng tư duy, học hỏi, sáng tạo và thích nghi.

Nếu không cần đi làm, con người sẽ sống để làm gì?

Đây có lẽ là câu hỏi sâu nhất nằm phía sau dự đoán về một xã hội hậu lao động.

Trong phần lớn lịch sử nhân loại, công việc không chỉ mang lại thu nhập. Nghề nghiệp còn tạo ra địa vị xã hội, các mối quan hệ, mục tiêu và một phần bản sắc của mỗi người.

Nếu một ngày AI và robot thực sự có thể đáp ứng phần lớn nhu cầu vật chất, xã hội sẽ phải đối mặt với một vấn đề hoàn toàn mới: khi không còn bắt buộc phải làm việc để tồn tại, con người sẽ tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống từ đâu?

Cuộc trò chuyện vì thế mở rộng sang những chủ đề mang tính triết học như ý thức, mục đích của sự sống, đạo đức, tôn giáo và cách con người hiểu về vũ trụ.

Truth, Beauty và Curiosity: Musk muốn AI hướng tới điều gì?

Khi nói về tương lai AI, Musk nhấn mạnh một số giá trị mà ông cho rằng các hệ thống trí tuệ nhân tạo nên hướng tới, trong đó nổi bật là Truth, Beauty và Curiosity - sự thật, cái đẹp và sự tò mò.

Theo cách nhìn này, một AI luôn cố gắng hiểu sự thật về thế giới sẽ có ít động lực duy trì những mô hình sai lệch về thực tại. Sự tò mò lại thúc đẩy trí tuệ tìm hiểu thêm về vũ trụ, sự sống và những điều chưa biết.

Đây là quan điểm mang tính triết học của Musk đối với vấn đề AI alignment - làm thế nào để những hệ thống AI ngày càng mạnh vẫn có mục tiêu phù hợp với lợi ích lâu dài của con người.

Tuy nhiên, những giá trị như "sự thật" hay "cái đẹp" không tự chúng tạo thành một giải pháp kỹ thuật hoàn chỉnh cho bài toán an toàn AI, vốn vẫn là một lĩnh vực nghiên cứu phức tạp.

Nghịch lý: AI thay thế lao động nhưng Musk vẫn lo thế giới thiếu người

Một điểm thú vị trong thế giới quan của Elon Musk là hai dự đoán tưởng như đối lập xuất hiện cùng lúc.

Một mặt, ông cho rằng AI và robot có thể khiến nhu cầu lao động của con người giảm rất mạnh.

Mặt khác, Musk nhiều năm qua liên tục bày tỏ lo ngại về tỷ lệ sinh thấp và nguy cơ suy giảm dân số tại nhiều quốc gia.

Hai quan điểm này không nhất thiết mâu thuẫn. Với Musk, mục tiêu của công nghệ không phải tạo ra một thế giới "không cần con người", mà là giúp nền văn minh nhân loại có khả năng phát triển lâu dài hơn.

Điều này cũng liên hệ với mục tiêu đưa con người trở thành một nền văn minh đa hành tinh mà Musk theo đuổi thông qua SpaceX.

Tesla, SpaceX, Starlink, xAI và X nằm ở đâu trong bức tranh tương lai?

Nếu nhìn riêng lẻ, các dự án mà Elon Musk tham gia dường như hoạt động trong những ngành rất khác nhau.

Tesla phát triển xe điện, năng lượng và robot. SpaceX chế tạo tên lửa và hệ thống không gian. Starlink xây dựng mạng Internet vệ tinh. xAI phát triển trí tuệ nhân tạo, trong khi X hoạt động như một nền tảng thông tin và mạng xã hội.

Nhưng nếu đặt chúng trong thế giới quan được Musk trình bày, có thể nhận ra một số mối liên hệ.

• AI: mở rộng năng lực trí tuệ.
• Robot: tự động hóa lao động trong thế giới vật lý.
• Starlink: mở rộng khả năng kết nối.
• SpaceX: mở rộng nền văn minh ra ngoài Trái Đất.
• X: thúc đẩy tốc độ trao đổi thông tin giữa con người.

Điều này không có nghĩa tất cả những doanh nghiệp trên thực tế đang vận hành theo một kế hoạch thống nhất. Nhưng xét về tư duy dài hạn của Musk, chúng có thể được nhìn như những mảnh ghép của một tầm nhìn rộng hơn về tương lai công nghệ và nền văn minh.

Starlink có thay thế Internet mặt đất không?

Trong cuộc phỏng vấn, Musk cũng giải thích về vai trò của Starlink. Một điểm đáng chú ý là Internet vệ tinh không nhất thiết được thiết kế để thay thế toàn bộ hạ tầng Internet mặt đất.

Starlink đặc biệt hữu ích tại những khu vực có mật độ dân cư thấp, vùng xa hoặc nơi việc triển khai cáp quang và hạ tầng viễn thông truyền thống gặp nhiều khó khăn.

Ở những đô thị có mật độ dân cư rất cao, mạng cáp quang và hệ thống di động mặt đất vẫn có những lợi thế quan trọng về khả năng phục vụ lượng người dùng lớn trên một khu vực nhỏ.

Vì vậy, vệ tinh và hạ tầng mặt đất có thể đóng vai trò bổ sung cho nhau thay vì nhất thiết phải loại bỏ nhau.

Mạng xã hội như một dạng "ý thức tập thể"

Một ý tưởng ít được nhắc đến hơn trong các đoạn video lan truyền từ cuộc phỏng vấn là cách Musk nhìn nhận mạng lưới giao tiếp toàn cầu.

Một cá nhân có một bộ não. Nhưng khi hàng tỷ người có khả năng trao đổi thông tin gần như tức thời thông qua Internet, toàn xã hội hình thành một mạng lưới thông tin khổng lồ.

Theo cách nhìn đó, mạng xã hội không đơn thuần là nơi đăng bài viết, hình ảnh hoặc video. Nó trở thành một phần của hệ thống giúp nhân loại trao đổi thông tin với chính mình.

Đây cũng là một trong những lý do Musk thường nhấn mạnh vai trò của dòng chảy thông tin và việc tiếp cận sự thật khi nói về mạng xã hội. Việc các nền tảng thực tế có đạt được lý tưởng đó hay không lại là một vấn đề riêng và còn nhiều tranh luận.

Lời khuyên của Elon Musk cho người trẻ trong thời đại AI

Khi cuộc trò chuyện chuyển sang kinh doanh và đầu tư, một nguyên tắc quen thuộc trong tư duy của Musk tiếp tục xuất hiện: đừng chỉ bắt đầu bằng câu hỏi làm thế nào để kiếm nhiều tiền.

Thay vào đó, hãy hỏi mình đang tạo ra giá trị gì cho người khác.

Musk khuyến khích người trẻ cố gắng trở thành một người đóng góp ròng cho xã hội - tạo ra nhiều giá trị hơn những gì mình tiêu thụ.

Nếu một sản phẩm hoặc dịch vụ thực sự hữu ích cho nhiều người, giá trị kinh tế có cơ sở để hình thành từ chính sự hữu ích đó.

Viễn cảnh tương lai của Elon Musk có thực sự xảy ra?

Nếu ghép các luận điểm chính lại với nhau, tương lai mà Elon Musk hình dung có thể được mô tả bằng một chuỗi thay đổi:

AI thông minh hơn → robot làm được nhiều việc hơn → tự động hóa tăng → năng suất tăng mạnh → hàng hóa và dịch vụ trở nên dồi dào hơn → lao động dần trở thành lựa chọn → xuất hiện Universal High Income → vai trò của tiền có thể giảm → năng lượng và tài nguyên vật lý trở thành những giới hạn quan trọng.

Đây là một viễn cảnh hấp dẫn, nhưng từ dự đoán tới hiện thực tồn tại rất nhiều câu hỏi chưa có lời giải.

Quan trọng nhất có lẽ là vấn đề sở hữu và phân phối.

Nếu robot và AI tạo ra phần lớn của cải nhưng các hệ thống đó chỉ thuộc sở hữu của một nhóm nhỏ, năng suất tăng không tự động đồng nghĩa toàn bộ xã hội sẽ trở nên giàu có.

Nếu tự động hóa diễn ra nhanh hơn khả năng thích ứng của thị trường lao động và chính sách xã hội, giai đoạn chuyển đổi thậm chí có thể gây ra những xáo trộn lớn về việc làm và thu nhập.

Universal High Income cũng chưa tự trả lời được các câu hỏi về nguồn tài chính, quyền sở hữu tư liệu sản xuất, phân phối tài nguyên hay cách xử lý những thứ vẫn luôn khan hiếm.

Câu hỏi lớn nhất không phải "AI sẽ lấy công việc nào?"

Điều đáng chú ý nhất trong cuộc trò chuyện giữa Elon Musk và Nikhil Kamath có lẽ không phải một mốc thời gian cụ thể như 10 hay 20 năm.

Điểm thú vị hơn nằm ở giả thuyết phía sau nó.

Trong suốt lịch sử, trí thông minh chuyên môn và sức lao động đều là những nguồn lực có giới hạn. Phần lớn cấu trúc kinh tế hiện đại được xây dựng quanh thực tế đó.

Nếu AI khiến trí thông minh trở nên cực kỳ dễ tiếp cận và robot khiến lao động vật lý có thể được nhân rộng bằng máy móc, một trong những giả định nền tảng của nền kinh tế có thể thay đổi.

Khi ấy, câu hỏi không chỉ còn là:

"AI sẽ thay thế nghề nghiệp nào?"

Mà lớn hơn:

"Điều gì sẽ xảy ra với xã hội khi trí thông minh và lao động không còn khan hiếm như trước?"

Và cuối cùng, nếu công nghệ thực sự đưa nhân loại tới một xã hội nơi con người không cần dành phần lớn cuộc đời để lao động nhằm tồn tại, chúng ta sẽ phải đối diện với một câu hỏi mà công nghệ không thể tự trả lời:

Khi không còn phải làm việc để sống, con người muốn dùng cuộc đời mình để làm gì?

Kết luận

Cuộc trò chuyện giữa Elon Musk và Nikhil Kamath cho thấy tầm nhìn của Musk về AI không dừng lại ở chatbot, xe tự lái hay robot hình người. Ông đang hình dung một thay đổi sâu hơn đối với cách xã hội sản xuất, làm việc và phân phối giá trị.

Tương lai đó có thể không xuất hiện đúng theo thời gian Musk dự đoán. Một số phần thậm chí có thể không bao giờ xảy ra theo cách ông hình dung. Công nghệ, kinh tế, chính sách, quyền sở hữu và lựa chọn của hàng tỷ con người đều có thể khiến con đường thực tế rất khác.

Nhưng cuộc phỏng vấn đặt ra một vấn đề đáng suy nghĩ: cuộc cách mạng AI cuối cùng có thể không chỉ thay đổi những công cụ chúng ta sử dụng. Nếu tiến đủ xa, nó có thể buộc con người phải định nghĩa lại chính khái niệm công việc, thu nhập và mục đích sống.

Snapsave Tổng hợp